در جشنی که به مناسبت مولود نیمه رماضان  امام حسن مجتبی (ع)برگزارشد تعدادی ازفامیل در مسابقه مقاله نویسی که به مناسبت همین جشن وبا موضوع صلح امام حسن (ع)  بر پا شده بود ، فامیل عزیز مقالات متعددی برای ما ارسال کردند که مایکی از این مقالات برگزیده شده را در ذیل برای شما ارئه می کنیم .

صلح امام حسن (ع)

 

مقدمه :

هنگام برسی سیره  وتاریخ معصومین  (علیهم السلام ) یکی از کاستی های  این گونه مطالعات بی توجهی  به اقداماتی است که در جامعه زمان ائمه به ویژه ازسوی خلفا صورت گرفته است این کاستی در مطالعه وبررسی زندگی ائمه ای که هم زمان با خلفای اموی و عباسی بوده اند بیشتر به چشم  می آید . باید به  این نکته توجه کنیم که نمی توان شخصیت ، سخنان و واکنش های سیاسی اجتماعی ائمه اطهار (علیهم السلام ) را خارج از فضای اجتماعی که آن معصومان در آن  به سر می برده اند ارزیابی کرد.

صلح امام حسن علیه السلام با معاویه نیزاز دشوارترین حوادثى بود که امامان اهل بیت پس از رسول اکرم - صلى الله علیه و آله - از ناحیه این امت بدان دچار شدند.

 امام حسن با این صلح , آنچنان محنت طاقت فرسائى کشید که هیچ کس جز بکمک خدا, قادر بر تحمل آن نیست لیکن او این آزمایش عظیم را با پایدارى و متانت تحمل کرد و سر بلند و پیروزمند و دست یافته به هدف خود - یعنى مراعات حکم خدا و قرآن و پیامبر و صلاح مسلمانان - از آن بیرون جست و این همان هدفى بود که او براى هر گفتار و عمل بدان نظر داشت و عشق مى ورزید.

 آنان که او را به راحت طلبى و عافیت اندیشى متهم کرده اند - و هم آندسته از شیعیانش که تحت تاثیر شور و احساس , آرزو برده اند که : کاش وى نیز در جهاد با معاویه پایدارى میکرد و از راه شهادت , زندگى مى یافت و به پیروزى از همان راهى که برادرش در روز عاشورا رفت و رسید , مى رفت و مى رسید این هر دو گروه را در میزان سنجش فکر و خرد , وزنى و مقدارى نیست.

 شگفت آنکه مردم تاکنون هنوز درباره این صلح دچار اشتباه و کج بینى اند .در پاسخ به اینگونه افراد ، اجمالاً  مطالبی پیرامون زندگی آن حضرت بیان می کنیم وبعد به برسی بر خورد زیباى امام حسن(ع) در قصه صلح و افتخار بزرگى که در تاریخ اسلامى بر جاى گذاشت می پردازیم.

 

پیشینه زندگی امام حسن (ع)

زندگى سراسر افتخار امام مجتبى(ع) جلوه‏هاى زیبا و پرشکوهى داشت. او در روز پانزدهم رمضان سال سوم هجرى پا به عرصه وجود گذاشت.

هفت‏سال در دامن پرفیض رسول خدا(ص) از چشمه‏هاى زلال نبوت بهره برد. وحى الهى فکر و اندیشه او را شکل داد و اعماق جانش را جهت ‏بهره دهى به اسلام و مسلمانان آماده ساخت.

امام حسن (ع)، به شهادت تاریخ، فردى سخت شجاع و با شهامت بود و هرگز ترس و بیم در وجود او راه نداشت. او در راه پیشرفت اسلام از هیچ گونه جانبازى دریغ نمى‏ورزید و همواره آماده مجاهدت در راه خدا بود.‏

امام مجتبى (ع) در جنگ جمل، در رکاب پدر خود امیر مومنان (ع) در خط مقدم جبهه می ‏جنگید و از یاران دلاور و شجاع على (ع) سبقت می ‏گرفت و بر قلب سپاه دشمن حملات سختى می ‏کرد.(6)

آن بزرگوار جنگ صفین نیز، در بسیج عمومى نیروها و گسیل داشتن ارتش امیر مومنان (ع) براى جنگ با سپاه معاویه، نقش مهمى به عهده داشت.

امام حسن مجتبى(ع) هرگز در بیان حق و دفاع از حریم اسلام نرمش نشان نمی ‏داد. او علناً از اعمال ضد اسلامى معاویه انتقاد می ‏کرد و سوابق زشت و ننگین معاویه و دودمان بنى امیه را بى پروا فاش می ‏ساخت.

مناظرات و احتجاج هاى مهیج و کوبنده حضرت مجتبى (ع) با معاویه و مزدوران و طرفداران او نظیر: عمرو عاص، عتبه بن ابى سفیان، ولید بن عقبه، مغیره بن شعبه، و مروان حکم، شاهد این معنا است.

حضرت مجتبى (ع) حتى پس از انعقاد پیمان صلح که قدرت معاویه افزایش یافت و موقعیتش بیش از پیش تثبیت شد، بعد از ورود معاویه، به کوفه، برفراز منبر نشست و انگیزه ‏هاى صلح خود و امتیازات خاندان على را بیان نمود و آنگاه در حضور هر دو گروه با اشاره به نقاط ضعف معاویه با شدت و صراحت از روش او انتقاد کرد.

صلح امام حسن (ع) وپیامد های  آن

 

 


واما درابطه با صلح آن حضرت باید توجه داشت که در آیین اسلام قانون واحدى بنام جنگ و جهاد وجود ندارد، بلکه همانطور که اسلام در شرائط خاصى دستور می دهد مسلمانان با دشمن بجنگند، همچنین دستور داده است که اگر نبرد براى پیشبرد هدف مؤثر نباشد، از در صلح وارد شوند. ما در تاریخ حیات پیامبر اسلام (ص) این هر دو صحنه را مشاهده می ‏کنیم: پیامبر اسلام که در بدر، احد، احزاب، و حنین دست به نبرد زد، در شرائط دیگرى که پیروزى را غیر ممکن می ‏دید، ناگزیر با دشمنان اسلام قرار داد صلح بست و موقتاً از دست زدن به جنگ و اقدام حاد خوددارى نمود تا در پرتو آن پیشرفت اسلام تضمین گردد.

بنابراین، همانگونه که پیامبر اسلام (ص) بر اساس مصالح عالیترى که احیانا آن روز براى عده‏ اى قابل درک نبود، موقتاً با دشمن کنار آمد، حضرت مجتبى (ع) نیز، که از جانبی رهبر و پیشواى دینى بود و به تمام جهات و جوانب قضیه بهتر از هر کس دیگر آگاهى داشت، با دور اندیشى خاصى صلاح جامعه اسلامى را در عدم ادامه جنگ تشخیص داد.

اجمالاً باید گفت: حضرت مجتبى (ع) در واقع صلح نکرد، بلکه صلح بر او تحمیل شد. یعنى، اوضاع و شرائط نامساعد و عوامل مختلف دست به دست هم داده وضعى به وجود آورد که صلح به عنوان یک مسئله ضرورى بر امام تحمیل گردید و حضرت جز پذیرفتن صلح چاره ‏اى ندید، به گونه‏ اى که هر کس دیگر به جاى حضرت بود و در شرائط او قرار می ‏گرفت، چاره ‏اى جز قبول صلح نمی ‏داشت؛ زیرا هم اوضاع و شرائط خارجى کشور اسلامى، و هم وضع داخلى عراق و اردوى حضرت، هیچ کدام مقتضى ادامه جنگ نبود.

ذیلاً این موضوعات را جداگانه مورد بررسى قرار می دهیم:

از نظر سیاست خارجى آن روز، جنگ داخلى مسلمانان به سود جهان اسلام نبود؛ زیرا امپراتورى روم شرقى که ضربت هاى سختى از اسلام خورده بود، همواره مترصد فرصت مناسبى بود تا ضربت موثر و تلافى جویانه ‏اى بر پیکر اسلام وارد کند و خود را از نفوذ اسلام آسوده سازد.

وقتى که گزارش صف آرایى سپاه امام حسن (ع) و معاویه در برابر یکدیگر، به سران روم شرقى رسید، زمامداران روم فکر کردند که بهترین فرصت ممکن براى تحقق بخشیدن به هدفهاى خود را به دست آورده ‏اند، لذا با سپاهى عظیم عازم حمله به کشور اسلامى شدند تا انتقام خود را از مسلمانان بگیرند. آیا در چنین شرائطى، شخصى مثل امام حسن (ع) که رسالت حفظ اساس اسلامى را به عهده داشت، جز این راهى داشت که با قبول صلح، این خطر بزرگ را از جهان اسلام دفع کند، ولو آنکه به قیمت فشار روحى و سرزنش هاى دوستان کوته بین تمام شود؟

امام باقر (ع) به شخصى که بر صلح امام حسن (ع) خرده می ‏گرفت، فرمود: اگر امام حسن این کار را نمی ‏کرد خطر بزرگى به دنبال داشت.

از نظر سیاست داخلى شک نیست که هر زمامدار و فرماندهى اگر بخواهد در میدان جنگ بر دشمن پیروز گردد، باید از جبهه داخلى نیرومند و متشکل و هماهنگى برخوردار باشد و بدون داشتن چنین نیرویى، شرکت در جنگ مسلحانه نتیجه ‏اى جز شکست ذلتبار نخواهد داشت.

در بررسى علل صلح امام مجتبى (ع) از نظر سیاست داخلى، مهمترین موضوعى که به چشم می ‏خورد، فقدان جبهه نیرومند و متشکل داخلى است، زیرا مردم عراق و مخصوصاً مردم کوفه، در عصر حضرت مجتبى (ع) نه آمادگى روحى براى نبرد داشتند و نه تشکیل و هماهنگى و اتحاد.شاید هیچ سندى در ترسیم دور نماى جامعه متشتت و پراکنده آن روز عراق و نشان دادن سستى عراقیان در کار جنگ، گویاتر و رساتر از گفتار خود آن حضرت نباشد. حضرت مجتبى (ع) در مدائن یعنى آخرین نقطه‏ اى که سپاه امام تا آنجا پیشروى کرد، سخنرانى جامع و مهیجى ایراد نمود و طى آن چنین فرمود:

هیچ شک و تردیدى ما را از مقابله با اهل شام باز نمی دارد. ما در گذشته به نیروى استقامت و تفاهم داخلى شما، با اهل شام می ‏جنگیدیم، ولى امروز بر اثر کینه‏ ها اتحاد و تفاهم از میان شما رخت بر بسته، استقامت خود را از دست داده و زبان به شکوه گشوده ‏اید.

وقتى که به جنگ صفین روانه می ‏شدید دین خود را بر منافع دنیا مقدم می ‏داشتید، ولى امروز منافع خود را بر دین خود مقدم می ‏دارید. ما همان گونه هستیم که در گذشته بودیم، ولى شما نسبت به ما آن گونه که بودید وفادار نیستید.

عده ‏اى از شما، کسان و بستگان خود را در جنگ صفین، و عده‏ اى دیگر کسان خود را در نهروان از دست داده اند. گروه اول، بر کشتگان خود اشک می ‏ریزند؛ و گروه دوم، خونبهاى کشتگان خود را می ‏خواهند؛ و بقیه نیز از پیروى ما سرپیچى می ‏کنند!

معاویه پیشنهادى به ما کرده است که دور از انصاف، و بر خلاف هدف بلند و عزت ما است. اینک اگر آماده کشته شدن در راه خدا هستید، بگویید تا با او در مبارزه برخیزم و با شمشیر پاسخ او را بدهیم و اگر طالب زندگى و عافیت هستید، اعلام کنید تا پیشنهاد او را بپذیرم و رضایت شما را تأمین کنیم.

 سخن امام که به اینجا رسید، مردم از هر طرف فریاد زدند: البقیة، البقیة: ما زندگى می ‏خواهیم، ما می خواهیم زنده بمانیم!

آیا با اتکا به چنین سپاه فاقد روحیه رزمندگى، چگونه ممکن بود امام (ع) با دشمن نیرومندى مثل معاویه وارد جنگ شود؟ آیا با چنین سپاهى، که از عناصر متضادى تشکیل شده بود و با کوچکترین غفلت احتمال می ‏رفت خود خطرزا باشد، هرگز امید پیروزى می ‏رفت؟

بنابراین، کار امام حسن (ع) با قیام و اعلان جنگ و تهیه لشکر آغاز شد و سپس با درک عمیق اوضاع و شرائط جامعه اسلامى و رعایت مصالح روز، منجر به صلح مشروط گردید.

گفتار امام پیرامون انگیزه‏ هاى صلح

امام مجتبى (ع) در پاسخ شخصى که به صلح آن حضرت اعتراض کرد، انگشت روى این حقایق تلخ گذاشته و عوامل و موجبات اقدام خود را چنین بیان نمود:

من به این علت حکومت و زمامدارى را به معاویه واگذار کردم که اعوان و یارانى براى جنگ با وى نداشتم. اگر یارانى داشتم شبانه روز با او می ‏جنگیدم تا کار یکسره شود. من کوفیان را خوب می ‏شناسم و بارها آنها را امتحان کرده ‏ام. آنها مردمان فاسدى هستند که اصلاح نخواهند شد، نه وفا دارند، نه به تعهدات و پیمان هاى خود پایبندند و نه دو نفر با هم موافقند. بر حسب ظاهر به ما اظهار اطاعت و علاقه می ‏کنند، ولى عملاً با دشمنان ما همراهند.

آنگاه امام افزود:

اگر یارانى داشتم که در جنگ با دشمنان خدا با من همکارى می ‏کردند، هرگز خلافت را به معاویه واگذار نمی ‏کردم، زیرا خلافت بر بنى امیه حرام است....

پس از تقبّل ظاهری تمام مفاد قرارداد از سوی معاویه و انعقاد پیمان صلح، طرفین همراه قواى خود وارد کوفه شدند و در مسجد بزرگ این شهر گرد آمدند. مردم انتظار داشتند مواد پیمان طى سخنرانی هایى از ناحیه رهبران دو طرف، در حضور مردم، تأیید شود تا جاى هیچ گونه شک و تردیدى در اجراى آن باقى نماند.

این انتظار بیجا نبود، ایراد سخنرانى جز در برنامه صلح بود، لذا معاویه بر فراز منبر نشست و خطبه‏ اى خواند؛ ولى نه تنها در مورد پایبندى به شرائط صلح تاکیدى نکرد، بلکه با طعنه و همراه با تحقیر چنین گفت:

من به خاطر این با شما نجنگیدم که نماز و حج به جا آورید و زکات بپردازید! چون می ‏دانم که اینها را انجام می ‏دهید، بلکه براى این با شما جنگیدم که شما را مطیع خود ساخته و بر شما حکومت کنم.

آنگاه گفت: آگاه باشید که هر شرط و پیمانى که با حسن بن على بسته ام زیر پاهاى من است، و هیچ گونه ارزشى ندارد.

بدین ترتیب،معاویه تمام تعهدات خودرازیرپا گذاشت وپیمان صلح را آشکارانقض کرد.

 

 نتیجه بحث:

امام حسن نخستین پدید آورنده ى این خط مشى نبود , همچنانکه بکار بستن این روش باو ختم هم نشد او این روش را از گذشتگان خود گرفت  و براى بازماندگان خویش ارث نهاد چه , او نیز همچون دیگر امامان خاندان رسول , در هر پیشروى یا عقب نشینى از مبدأ رسالت الهام و ارشاد مى یافت او بدین روش , آزمایش شد و بدین آزمایش با بردبارى و متانت گردن نهاد و پیروز و سر بلند و پاکدامن از آن بیرون جست پلیدیهاى جاهلیت هرگز او را نیالود و جامه ى سیاه و ناپاک خود را بر قامت او نیار است .

او این روش را از صلح حدیبی  - که سیاستى بود یادگار جدش رسول خدا صلى الله علیه و آله - آموخت و آنرا همچون سرمشقى نیک آموز  بکار برد در حدیبیه نیز بعضى از یاران نزدیک پیامبر , او را بر این صلح نکوهش کردند , همچنانکه در ساباط یاران و دوستان نزدیک امام حسن، ولى تصمیم راسخ او از این نکوهش سستى نگرفت و سینه اش تنگ نشد .

و پس از خود نیز این خط مشى را همچون نمونه ئى براى امامان نه گانه - پس از دو سرور جوانان بهشت - بیادگار گذاشت و آنان با الهام از این نمونه , سیاست حکیمانه و مدبرانه ى خود را که در هنگامه ى شرارتها با آرامش و متانت رهبرى مى شد , انتخاب کردند در حقیقت این روش , گوشه ئى از سیاست هاشمى خاندان پیامبر است که مبناى آن همیشه بر پیروزى حق بوده نه پیروزى شخص .

امام حسن با این صلح توانست در سر راه معاویه , دشمن نهانى از خود او بسازد و بدست خود او وسائل سقوطش را فراهم کند و امکان یافت که دژ آهنین بنى امیه را با سوهانى از خود ایشان , قابل نفوذ سازد و در نتیجه پیروزى ایشان را بى اثر و بیهوده گرداند .ودر نهایت اینکه امام حسن (ع) از بذل جان خود دریغ نداشت، و امام حسین (ع) در راه خدا جانبازتر از حسن نبود. چیزى که هست، حسن، جان خود رادر یک جهاد خاموش و آرام فدا کرد و چون وقت شکستن سکوت رسید، شهادت کربلا واقع شد؛ شهادتى که پیش از آنکه حسینى باشد. حسنى بود.

شهید مطهری (ره) می‌نویسدکه اگر امام حسن(ع) با این شرایط، صلح را قبول نمی‌کرد، امروز در مقابل تاریخ محکوم بود. قبول کرد و تاریخ، آن طرف (معاویه) را محکوم کرد. صلح امام حسن(ع)، زمینه را برای قیام امام حسین(ع) فراهم کرد. لازم بود امام حسن(ع) یک مدتی کناره‌ گیری کند تا ماهیت اموی‌ها که بر مردم مخفی و مستور بود آشکار شود، تا قیامی که بنا بود بعدا انجام گیرد از نظر تاریخ قیام موجهی باشد.

 

پر شکوه‏ترین نرمش قهرمانانه

 

اى بُرده از رسول خدا یادگار صلح

 

تو قهرمان رزمى و آموزگار صلح

آن سان که حسین امید قیام داشت

 

اسلام را ز حلم تو بود انتظار صلح

اى حُسن بى زوان خدایا حسن تویى

 

در پرده محارم دین پاسدار صلح

بَهر بقاى ملت اسلام داشتى

 

یک دست در سیاست و دستى به کار صلح

ازحلم خویش ولطف خوش واشک وخون ودل

 

خوش پروریدى، گل زهرا بهار صلح

صلح تو، نى به معنى سازش بود به خصم

 

چندین قرار بود و گرفت اشتهار صلح

از صلح و جنگ و بیعت دشمن به ناگزیر

 

کردى به پاس حُرمت دین، اختیار صلح

دشمن گمان نمود که پیروز مى‏شود

 

اما شکست خورد در این کارزار صلح

دشمن ز پا فتاد گشودى چو دست صبر

 

پشت ستم شکست چو بستى قرار صلح

اول بناى نهضت خونین کربلا

 



منابع تحقیق :

·        تاریخ تشیع ، حیدری آقایی ، خانجانی ، فلاح زاده                          

·        مجموعه آثار استاد شهید مطهری، جلد 16 ، صلح امام حسن (ع)

·        http://www.balagh.net

·        http://sahameddin.blogfa.com

·        http://www.hawzah.net

 

بنیان نهاده شد ز تو بنیانگذار صلح
                    سید رضا مؤید، نغمه‏هاى ولایت، ص 180

 

 

 

 

 

                    

 تهیه کننده:

محمد رضا شریف عسکری

فارغ التحصیل رشته دامپزشکی مقطع کاردانی

   

 

 

 

نگارش در تاريخ دوشنبه ۳٠ شهریور ۱۳۸۸ توسط پیـوند آل محمد (ص) | نظرات()