درس‏هایى آموزنده از هجرت

 

هجرت رسول اکرم (ص) و مؤمنین همراه وى از مکه به مدینه، نه جنبه فرار داشت و نه از بیم و ترس انجام پذیرفت و نه در اثر یأس و نومیدى بود و نه براى استراحت و آرامش از دشوارى دعوت و آزار و اذیت خویش، بلکه بدین جهت بود که فاصله‏اى ایجاد شود و طرفداران حقّ که به ضعف کشیده شده بودند، توان خود را براى پایان دادن به ظلم و سرکشى باز یابند.

رسول خدا(ص) و یاران مؤمن وى، با قدرت و توان قریش به مبارزه برخاستند و در راه عقیده و آرمانى که جان خود را بر سر آن گذاشتند مکّه، وطن خویش را که در آن نشو و نما کرده، و اموال و دارایى، که عمر خویش را در راه به‏دست آوردن آن صرف کرده بودند، به قصد مدینه ترک گفتند. پیامبر(ص) در مدینه، نظامى نوین براى جامعه اسلامى ایجاد نمود که تبعیضات را از بین برد و اختلافات طبقاتى را محو گرداند و عدالت را در آن جامعه محقق ساخت، حضرت در مدینه سپاه اسلام را مرکب از مهاجر و انصار تأسیس نمود که با این عمل به نشر و انتشارِ اصول و مبادى اسلام پرداخته و به سلطه قریش و بت‏پرستى در جزیرة العرب پایان داد.

به همین دلیل هجرت، رخدادى مهم در تاریخ دعوتِ اسلام به شمار آمد، چه این که هجرت، آغاز پیروزى رسول خدا(ص) در جهاد خویش براى تبلیغ رسالت الهى بود و از این رو مسلمانان،(1) هجرت را مبدأ تاریخ اسلام قرار دادند و گفتند : هجرت، حقّ و باطل را از یکدیگر جدا کرد و تاریخ را از هجرت آغاز کنید.(2)

یکى از جالب‏ترین اشاراتى که معناى هجرت در اسلام دارد این است که تاریخ اسلام از کسانى که مکه را ترک گفته و به یثرب (مدینه) پناه آوردند، به (پناهنده) یاد نکرده است؛ زیرا آنان سزاوار ستایش الهى بودند، به همین سبب خداوند آنان را مورد ستایش قرار داد، همان گونه که انصار را که با آغوش باز و برادرانه و رفتارى بى‏نظیر پذیراى آنان شدند، نیز ستوده است.

 خداى سبحان فرمود                          :
وَالسّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ المُهاجِرِینَ وَالأَنْصارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وأعدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الأنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَآ أبَداً ذَلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ (3)


درس‏هایى آموزنده از هجرت

 

هجرت رسول اکرم (ص) و مؤمنین همراه وى از مکه به مدینه، نه جنبه فرار داشت و نه از بیم و ترس انجام پذیرفت و نه در اثر یأس و نومیدى بود و نه براى استراحت و آرامش از دشوارى دعوت و آزار و اذیت خویش، بلکه بدین جهت بود که فاصله‏اى ایجاد شود و طرفداران حقّ که به ضعف کشیده شده بودند، توان خود را براى پایان دادن به ظلم و سرکشى باز یابند.

رسول خدا(ص) و یاران مؤمن وى، با قدرت و توان قریش به مبارزه برخاستند و در راه عقیده و آرمانى که جان خود را بر سر آن گذاشتند مکّه، وطن خویش را که در آن نشو و نما کرده، و اموال و دارایى، که عمر خویش را در راه به‏دست آوردن آن صرف کرده بودند، به قصد مدینه ترک گفتند. پیامبر(ص) در مدینه، نظامى نوین براى جامعه اسلامى ایجاد نمود که تبعیضات را از بین برد و اختلافات طبقاتى را محو گرداند و عدالت را در آن جامعه محقق ساخت، حضرت در مدینه سپاه اسلام را مرکب از مهاجر و انصار تأسیس نمود که با این عمل به نشر و انتشارِ اصول و مبادى اسلام پرداخته و به سلطه قریش و بت‏پرستى در جزیرة العرب پایان داد.

به همین دلیل هجرت، رخدادى مهم در تاریخ دعوتِ اسلام به شمار آمد، چه این که هجرت، آغاز پیروزى رسول خدا(ص) در جهاد خویش براى تبلیغ رسالت الهى بود و از این رو مسلمانان،(1) هجرت را مبدأ تاریخ اسلام قرار دادند و گفتند : هجرت، حقّ و باطل را از یکدیگر جدا کرد و تاریخ را از هجرت آغاز کنید.(2)

یکى از جالب‏ترین اشاراتى که معناى هجرت در اسلام دارد این است که تاریخ اسلام از کسانى که مکه را ترک گفته و به یثرب (مدینه) پناه آوردند، به (پناهنده) یاد نکرده است؛ زیرا آنان سزاوار ستایش الهى بودند، به همین سبب خداوند آنان را مورد ستایش قرار داد، همان گونه که انصار را که با آغوش باز و برادرانه و رفتارى بى‏نظیر پذیراى آنان شدند، نیز ستوده است.

 خداى سبحان فرمود                          :
وَالسّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ المُهاجِرِینَ وَالأَنْصارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وأعدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الأنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَآ أبَداً ذَلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ (3)

مهاجرین و انصارى که در صدر اسلام سبقت به ایمان گرفتند و آنان که به طاعت خدا از آنان پیروى کردند، خدا از آنها خشنود است و آنها از خدا.

بنابراین هجرت شیوه مصلحان است، هم آنان که هجرت را پایگاهى نو براى دعوت خویش بر مى‏گزیدند، تاریخ درباره هجرت ابراهیم (ابوالأنبیاء) چنین مى‏گوید: وى پس از آن‏که پارسیان به مبارزه او برخاسته و قصد سوزاندن وى را داشتند، براى حفظ آیین خود، از عراق به شام هجرت نمود، چنان که ماجراى هجرت موسى(ع) را نیز برایمان بازگو مى‏کند که براى فرار از ستم فرعون و هوادارانش از مصر مهاجرت کرد. و از هجرت عیسى(ع)از بیت لحم به اورشلیم (قدس) سخن به میان آورده است.

لذا هجرت، ارزنده‏ترین درس‏ها را، چون صبر و شکیبایى در برابر مصایب و مشکلات و فداکارى و جانفشانى و پایدارى و استقامت در راه مکتب و عقیده و اطمینان به پیروزى را به ما مى‏آموزد.

ثمرات هجرت

 

هجرت براى افراد مؤمن ثمراتى غیر از درس‏هاى آموزنده گذشته در بردارد از جمله: روى آوردن به سوى خدا. روآوردن به خدا، یعنى پیروزى و غلبه بر دلبستگى‏هاى مادى با همه جلوه‏ها و فریبندگى آنها، خداى متعال در ماجراى هجرت پیامبر مى‏فرماید:

» إِلّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثانِىَ اثْنَیْنِ إِذ هُما فِى الغارِ إِذ یَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ وَأَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا السُّفْلى‏ وَکَلِمَةُ اللَّهِ هِىَ العُلْیا وَاللَّهُ عَزِیزحَکِیمٌ«.(4)

خداوند در این آیه شریفه چگونگى بیرون رانده شدن نبىّ اکرم(ص) توسط کفار و هجرت نهانى او را در تاریکى شب به شهرى دیگر که بتواند در آن آزادانه مردم را به خدا و پرستش او دعوت نماید به تصویر مى‏کشد. خداى سبحان این رخداد را به عنوان یک پیروزى قلمداد مى‏کند، آن‏گاه که حضرت و رفیقش در غار پنهان شدند و کفار با تلاشى مذبوحانه در جستجوى آنها بر آمدند تا آن دو را به قتل برسانند.

بنابراین هجرت، از دیدگاه قرآن یک پیروزى است، چون رو آوردن به سوى خدا است، هر چند به مرگ منتهى گردد. خداى متعال فرمود:

وَالَّذِینَ هاجَرُوا فِى سَبِیلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَیْرُ الرّازِقِینَ؛(5)

آنان که در راه خدا مهاجرت کردند و سپس به شهادت رسیده و یا از دنیا رفتند، مطمئناً خداوند آنان را در پیشگاه خویش نیکو روزى مى‏دهد و به راستى که خداوند بهترین روزى‏دهندگان است.

لذا مسلمانان پیوسته مأمورند که روبه سوى خدا آورند؛ یعنى به سوى او مهاجرت نمایند. خداى متعال فرمود: « فَفِرُّوا إلَى اللّهِ إنّى لَکُم مِنْهُ نَذیرٌ مُبینٌ؛ به‏سوى خدا رو آورید به راستى که من از ناحیه او برایتان بیم دهنده آشکارى هستم.»

هجرتِ مؤمن به سوى خدا، آرامش و وقار و تأیید الهى را براى فرد به ارمغان مى‏آورد و او را در محدوده حفظ و حمایت خدا قرار مى‏دهد، به همین دلیل رسول خدا(ص) به دوستش که با هم در غار پنهان شده بودند فرمود: «لاتَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا». هجرت مؤمن به سوى حقّ، دلیل بر اخلاص و عشق و محبت به اوست و لذا هجرت مستلزم ترک گناه است و به همین دلیل پیامبر خدا (ص) فرمود: «مسلمان کسى است که سایر مسلمانان از زبان و دست او در امان باشند، و مهاجر کسى است که از منهیّات الهى هجرت کند و از آنها رو گردان شود.» از دیگر ثمرات هجرت، نیّت پاک و خالص براى خداى متعال است. اگر نیّت انسان متوجه ذات بارى‏تعالى باشد، همه اعمالش خیر و همه کارهایش هجرت است، ولى اگر نیّت متوجه خدا نباشد، اعمال انسان هر چند به ظاهر خیر باشند در پیشگاه خداوند پذیرفته و مقبول نمى‏افتند. رسول خدا(ص)فرمود: «اعمال انسان بستگى به نیّت او دارد و کسى که به‏سوى خدا و رسولش هجرت کند، به خدا و رسول او مى‏پیوندد و کسى که رو به دنیا بیاورد و یا [مثلاً] تمایل به ازدواج با زنى داشته باشد، هجرت او نیز همان چیز خواهد بود.» در این مقوله، اسلام با کسانى که مى‏گویند خیر را به خاطر خیر بودنش و یا براى خرسندى وجدان باید انجام داد، مخالفت مى‏کند. عمل خیر وقتى براى خدا نبود، تمایلات نفسانى آن را منحرف ساخته و به شرّ و تباهى مى‏کشاند. بنابراین نیّت خالص که براى خدا باشد از مهم‏ترین پایه و ارکانى است که آیین اسلام بر آن استوار شده است. براى روشن شدن ارزش و اهمیت آن نیز رسول خدا(ص) پس از فتح مکه که اسلام در آن بر دشمنانش پیروزگشت، مى‏فرماید: «هجرتى برتر از فتح نیست -یعنى فتح مکه - مگر جهادى که با نیّت خالص باشد».

هر چند مبدأ تاریخ مسلمانان در سال هفدهم هجرى در دوران خلافت عمر، صورت گرفت، ولى از بعضى روایات استفاده مى‏شود که خود رسول اکرم(ص) هجرت را براى مبدأ تاریخ اسلام تعیین کرد و بعدها در دوران خلیفه دوم تثبیت شد، به این نحو که پس از گردآورى صحابه توسط عمر، به آنان گفت: کدام روز به عنوان مبدأ تاریخ گزیده شود؟ على(ع) روز هجرت را پیشنهاد کرد و عمر آن را پذیرفت.

1-            المستدرک على الصحیحین، ج‏3، کتاب الهجره، ص‏25.«ج».

2-            البته این امر به پیشنهاد أمیر المؤمنین علی (ع) انجام گرفت

3-            توبه (9) ، آیه 100.

4-            توبة (9) ، آیة  40

5-            حج (22) ، آیه 58

6-       همراه با پیامبران در قرآن 

مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى‏

                                            حوزه علمیه قم

منبع : 

httpwww.helal.irhelalmodules.phpname=News&file=article&sid=220

نگارش در تاريخ جمعه ۳٠ بهمن ۱۳۸۸ توسط پیـوند آل محمد (ص) | نظرات()