به بهانه سالروز تاسیس حوزه علمیه قم توسط آیت الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری سال٢٩/١٢/ ١٣٠١ش.

تاسیس حوزه علمیه قم

قم از بزرگترین شهرهاى مذهبى جهان تشیع به شمار مى‏آید که از روزگاران نخست تولد تشیع در ایران به مرکزیت‏شیعه شهرت داشته و تا کنون نیز مرکزیت‏خود را در دانش و بینش اسلامى وتصمیم گیرى درباره جریانات سیاسى و اجتماعى حفظ کرده‏است لذا تاریخ قم سابقه درخشانى در خصوص برپایى حوزه علمیه و پایگاه دینى مردم دارد اولین کسانى که در این شهر براى تاسیس حوزه علمیه قیام کردند محدثین و روات قبیله اشعرى بودند که از یاران امامان معصوم علیهم السلام به شمار مى‏رفتند.

در زمان حجاج بن یوسف ثقفى گروهى از شیعیان مشهور به اشعریین از کوفه به سوى قم هجرت نموده و در آنجا اقامت جستند و سپس عبدالله بن سعد اشعرى که عالم و دانشمند آنها بود به ترویج و تبلیغ اسلام و تشیع پرداخت و فرزندان او نیز به نشر و تعلیم قرآن و احکام اسلام اشتغال یافته و در نتیجه نه تنها گسترش اسلام و تشیع در شهر قم مرهون خدمات این عالم بزرگوار و فرزندان او مى‏باشد بلکه اولین گام حرکت علمى در قم نیز به وسیله او برداشته شده‏است به دنبال آن حرکت علمى ابراهیم بن هاشم قمى که از اصحاب امام هشتم علیه السلام است و در محضر عالم بزرگ یونس بن عبد الرحمن کسب فیض نموده به قم آمد و براى اولین بار احادیث کوفیین را در قم نشر داد و گام بزرگى در تحول و تکامل علمى در حوزه قم برداشت و در رشد محیط علمى قم به توفیق بزرگى دست‏یافت.

با توجه به مطالب یاد شده باید گفت که سابقه تشیع و فرهنگ جعفرى به قبل از ورود حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها به قم بر مى‏گردد ولى از آن هنگام که آن بانوى بزرگوار به قم آمد و در قم مدفون گردید مرقد او شمعى شد که پروانه‏ها رابه سوى خود کشید و شهر قم مرکزیت بیشترى یافت و علمایى که به قصد زیارت آن حضرت به قم مى‏آمدند گاهى در این شهر سکنى مى‏گزیدند و همین باعث تشکیل یک اجتماع علمى قوى متشکل از علاقمندان به فرهنگ و مکتب جعفرى گردید

 

عکس از پایگاه آفتاب

نقطه تحول

حوزه قم درمسیر تاریخ همچنان به سیر خود ادامه داد اما در اواخر قرن سیزدهم نقطه تحولى در آن ایجاد شد که باعث تثبیت این شهر به عنوان مرکز اصلى تحصیل علوم دینى و موجب روى آوردن علما و بزرگان و طلاب و دانش پژوهان به این شهر مقدس گردید.

این نقطه تحول از زمانى که حضرت آیه الله العظمى شیخ عبد الکریم حائرى یزدى در این حوزه مسکن گزید و با انفاس قدسیه خویش حوزه قم را جانى تازه بخشید و به آیه الله مؤسس شهرت بافت.

شیخ عبد الکریم حائرى مؤسس حوزه علمیه قم

مرحوم شیخ عبد الکریم حائرى یزدى در سال 1276 هجرى قمرى در روستاى مهرجرد یزد دیده به جهان گشود و اهالى روستاى مهرجرد را که از فرزنددار شدن پدرش محمد جعفر مایوس بودند به شگفتى واداشت.

دوران کودکى او در دامان پر مهر مادرى مهربان سپرى گشت تا اینکه پا به شش سالگى گذاشت و اکنون که وقت تحصیل او فرارسیده بود محمد جعفر شور شعف خاصى براى تحصیل پسرش نشان مى‏داد عبد الکریم نیز همواره علاقه خود را به خواندن و نوشتن ابراز مى‏کرد اما در روستاى محروم آنان مکتب و مدرسه نبود لذا پس از مدتى عبدالکریم توسط یکى از بستگانش که در کسوت روحانیت بود به مکتب‏خانه‏اى در شهر اردکان سپرده‏شد او مدتها در اردکان به تحصیل علوم ابتدایى و ادبى و قرائت قرآن مشغول بود که در همان دوران جوانى از سایه پر مهر پدر بى نصیب گشت و عبد الکریم که مادر غمدیده‏اش را تنها یافت به سوى او شتافت و مدتى آتش عشق به دانش اندوزى را در خود خاموش نگهداشت. پس از چندى بار دیگر عشق به معارف قرآن در دلش جوانه‏زد و با موافقت مادر کوله بار سفر به سوى حوزه علمیه یزد را بست و در مدرسه محمد تقى خان سکنى گزید و مدتى نگذشت که به عنوان یک دانش پژوه اسلامى با اندیشه‏هاى بلند در میان علماى بزرگ شناخته شد.

در هجده سالگى راهى کربلا شد و با اینکه در آن زمان حوزه سامرا رونق بیشترى داشت اما او نزدیک دو سال درجوار حرم قدس حسینى به تهذیب و تحصیل پرداخت. کربلا دوران آرامش خود را طى مى‏کرد و او همانند دهها نفر دیگر هر روز راه حجره تا حرم امام حسین(ع) را در فضاى آرام و دور از هیاهو طى مى‏کرد و خود را به سلاح علم و تقوى مى‏آراست در مدت دو سالى که در کربلا بود علم و نبوغ او بر فضلاى دیگر خصوصا استادش آیة الله فاضل اردکانى ظاهر شد و استاد دریافت که حوزه کربلا براى پرورش و شکوفایى خلاقیتهاى علمى عبدالکریم بود به سوى میرزاى بزرگ شیرازى (مرجع تقلید وقت) فرستاد.

آیة الله حائرى در سامرا مورد عنایت میرزاى شیرازى قرار گرفت‏و پس از چندى در شمار علما و فضلاى مشهور آن سامان درآمددر سال 1333 بنا به دعوتى که از ایشان شده بود به اراک مهاجرت کرد و در همانجا حوزه تدریس علوم اسلامى را تشکیل داد.

مهاجرت به اراک

آیة الله حائرى در سال 1333 به خواهش آقاى حاج میرزاى محمود فرزند حاج آقا محسن اراکى به اراک آمد و بیش از هشت‏سال در آن شهر عهده دار اداره حوزه علمیه و تربیت طلاب و علما شدند تا جایى که عدد طلاب در حوزه علیمه اراک از سیصد نفر تجاوز کرد و اراک یک مرکز عظیم علمى و تحقیقى شد در سال 1340 در ماه رجب به همراه مرحوم آیت الله سید محمد تقى خوانسارى به قم آمدند انگیزه سفر ایشان به قم زیارت حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها بوده‏است گر چه در عبارات بخشى از ناقلین، مسافرت ایشان را به دلیل دعوت بعضى از رجال علمى قم دانسته‏اند ولى ظاهرا منافاتى بین این کلمات نیست چون ممکن است که ایشان را دعوت کرده‏باشند ولى ایشان براى زیارت به قم آمده‏اند و علاوه بر آن خواسته‏اند که در آن سفر وضع قم را هم بدست بیاورند.

ورود آیة الله حائرى به قم

اواخر زمستان 1300 هـ ش(مطابق با 22 رجب 1430 هـ.ق) بود که آیة الله حائرى و فرزند بزرگش آیه الله مرتضى حائرى به همراه آیة الله محمد تقى خوانسارى به قصد اجابت دعوت مردم از اراک به سمت قم حرکت کردند شهر قم که به خاطر بزگداشت عید مبعث پیامبر اکرم(ص) آزین بندى شده‏بود خود را مهیاى استقبال از آیة الله حائرى نمود.

با پیچیدن زمزمه ورود آیة الله حائرى به شهر، فوج فوج مردم دلباخته مرجعیت براى استقبال از او به خارج شهر شتافتند آیة اللّه حائرى در میان انبوه جمعیت استقبال کننده وارد شهر قم مى‏شود و در مجالس جشن و سرور عید مبعث در نقاط مختلف قم شرکت مى‏کند.

تقارن عید مبعث و نیمه شعبان و عید نوروز جمعیت زیادى را از تهران و شهرهاى دیگر کشور بسوى قم کشانده بود واعظان و کسانى که آیة اللّه حائرى را از دوران حضور او در سامرا ونجف مى شناختند بر منابر و مجالس وعط و خطابه ار کمالات معنوى و علمى ایشان براى مردم سخنها گفتند واهالى را براى نگهداشتن آیة الله حائرى در قم تشویق کردند.

تاسیس حوزه علمیه قم

تاسیس حوزه علمیه قم چیزى بود که زمزمه آن قرنها پیش در حوزه علمیه نجف شروع شده‏بود و ریشه در روایات امامان معصوم(ع) داشت. امام صادق(ع) در قرن دوم هجرى قمرى براى یاران خود از شهر قم سخن رانده بود و در جهت مرکزیت این شهر براى دانش اسلامى چنین گفته بود:

«زود باشد که کوفه روزگارى از مؤمنان خالى گردد و علم ودانش در آن ناپدید شود... و به شهرى که آن را قم گویند ظاهر شود و روشن گردد و معدن اهل علم و فضل شود...»

و در طول این قرنها این نوید امامان بزرگوار شیعه بود که همواره زبان به زبان نقل مى‏شد و در ذهن شیعیان جاى مى‏گرفت.

جلسه تاریخ ساز

اوایل بهار 1301 هـ.ش درست پس از 2 ماه اقامت آیة الله حائرى در شهر قم منزل آیة الله پایین شهرى جلسه‏اى از طرف علما، بازاریان و کسبه تهران تشکیل شد که بزرگانى از فقهاى قم چون آیة الله بافقى، آیة الله کبیر و آیة الله فیض در آن شرکت داشتند در این جلسه گفتگو پیرامون تاسیس حوزه علمیه قم ساعتها به درازا کشید سرانجام نظر نهایى به آیة الله حائرى محول شد همه علما و بزرگان علم و معرفت به آیة الله حائرى اصرار کردند و نیز بسیارى از بازاریان و کسبه در تامین مالى حوزه اعلام آمادگى کردند آیة الله حائرى ابتدا بر این عقیده بود که بزرگان قم خود این کار را انجام دهند و از عهده این امر خطیر نیز برخواهند آمد امام چون اصرار بى‏حد علما را مشاهده نمود تکلیف را بر عهده خود ثابت دید و با بیان این نکته که: «استخاره خواهیم کرد که آیا صلاح است در قم مانده و به فضلا و محصلین حوزه اراک که انتظار بازگشت مرا دارند بنویسم به قم بیایند» تصمیم خود را به بعد موکول کرد.

 

 

عکس از پایگاه پیشگو

صبح روز بعد پس از آنکه نماز صبح را به پایان رساند در حرم حضرت معصومه به دعا و نیایش ایستاد و به استخاره روى آورد نقل است که آیة الله حائرى به قرآن استخاره نمى‏کرد و مى‏فرمود من درست نمى‏فهمم مثلا «یسبح ما فى السموات و الارض‏» نسبت به موضوع استخاره خوب است‏یا بد اما در مورد ماندن در قم به قرآن استخاره کرد و خود را به مشیت الهى سپرد که آیه‏اى زیبا و مناسب حالش «... اتونى باهلکم اجمعین‏» خط مشى آینده او را ترسیم نمود و آیة الله حائرى را مصمم ساخت‏حوزه علمیه قم را سامان داد و شاگردان خود را از اراک به این شهر فراخواند.

بازسازى مدارس

با اقامت گزیدن آیة الله حائرى در قم در سال 1340ه ق. مطابق با 1301 ه ش بنیان حوزه علمیه قم نیز نهاده شد و با گامهاى بزرگى که آیت الله حائرى برداشت این حوزه به تدریج رشدکرد و در ردیف بزرگترین حوزه‏هاى علمیه جهان تشیع درآمد.

اساسى‏ترین گامى که آیة الله حائرى پس از تاسیس حوزه برداشت تعمیر مدارس دینى بود و با تغییر روش آموزشى نیز تحولى عظیم را در آنها ایجاد کرد وى در این راه همت و تجربه تدریس سى ساله خود را به کار بست به گونه‏اى که با این روش برنامه‏هاى درسى حوزه علمیه نجف اشرف با همه ابعاد و وسعتش در حوزه علمیه قم رایج‏شد و دوران نابسامان حوزه علمیه قم که پس از میرزاى قمى وضع رقت‏بارى یافته بود پایان گرفت اساسى‏ترین ابتکار آیة الله حائرى پس از توجه دادن محصلین علوم علوى به ژرفنگرى در درس و بحث علمى گزینش «هیئت ممتحنه‏» براى گرفتن از درس حوزوى بود که امروز چنین روشى در آموزش و پرورش دنیا از ضروریات کار محسوب مى‏شود.

طالع خورشید

وضعیت آشفته مدارس علمیه قم پیش از ورود آیة الله حائرى به گونه‏اى نبود که از دید صاحبنظران دلسوخته‏اى چون امام خمینى(ره) پنهان بماند ایشان که در موقع حضور حاج شیخ در قم طلبه‏اى جوان و پرشور بود در ضمن ترکیب‏بندى زیبا اوضاع آن روز حوزه را چنین به تصویر مى‏کشد:

راستى این آیة الله گر در این سامان نبودى کشتى اسلام را از مهر پشتیبان نبودى دشمنان را گر که تیغ حشمتش بر جان نبودى اسمى از اسلامیان و رسمى از ایمان نبودى حبذا از یزد کز وى طالع این خورشید جان شد جاى دارد گر نهد رو آسمان بر آستانش لشکر فتح و ظفر گردد هماره جان فشانش نیّر اعظم به خدمت آید و هم اخترانش عبد درگه بنده فرمان شود نه آسمانش چون که بر کشتى اسلامى یگانه پشتبان شد حوزه اسلام کز ظلم ستمکاران زبون بود پیکرش بى روح و روح اقدسش از تن برون بود روحش افسرده ز ظلم ظلم اندیشان دون بود قلب پیغمبر دل حیدر ز مظلومیش خون بود از عطایش باز سوى پیکرش روح روان شد.

در سال 1340 هـ ق پس از آنکه حوزه علیمه قم شکل گرفت بار دیگر آن افتخارات تاریخى در ایران زنده شد و علوم اسلامى به شکوفایى نشست وحوزه علمیه قم دانشمندان اسلامى و فقهاى دین شناسى را از گوشه و کنار کشور در خود گرد آورد.

شکوه و عظمت‏حوزه علمیه قم از آغاز تا امروز که بیش از هفتاد سال از شکل گیرى آن مى‏گذرد هر سال چشمگیر تر از گذشته در عرصه‏هاى مختلف نمو داشته‏است و پرتو آثار وجودیش افقهاى جدیدى از دورترین نقاط این عالم را درنوردیده است این حوزه با شکوه گذشته از اینکه بزرگترین دانشگاه علوم اسلامى است در رشته‏هاى اعتقادات، فقه و حقوق عرفان و فلسفه اقتصاد تفسیر کلام و ... پاسخگوى نیازهاى اجتماعى فرهنگى و فکرى جامعه نیز بوده و هست که در این راه اندیشمندان فراوانى را در دامن خود پرورانده است.

 

اقتباس از کتابهاى:

نگهبان بیدار

تاریخ علماى اسلامى و فقهاى نامدار شیعه

آیت الله مؤسس

http://www.hawzah.net/Per/H/HB/HBA/Hba.htm

 

نگارش در تاريخ چهارشنبه ٢٦ اسفند ۱۳۸۸ توسط پیـوند آل محمد (ص) | نظرات()