حلول ماه محرم: آغاز سال هجری قمری

بسیاری از مسلمانانی که در کشورهای غیر اسلامی زندگی می کنند ، به تاریخ هجری آگاهی ندارند . هم اکنون تنها چند کشور اسلامی این تاریخ را بکار می برند واغلب کشورهای اسلامی ومسلمانان نه فقط از این تاریخ بی خبرند بلکه نامهای ماه های قمری را نیز نمیدانند. در صورتی که بیشتر کشورهای کره زمین از آسیا گرفته تا آفریقا وبخشی از اوروپا به سالنامه قمری هجری عمل می کردند .

ولی درحال حاضر اغلب کشورهای جهان تاریخ میلادی را بکار می برند یا بهتر بگوییم آنها از سالنامه گریگوری(Gregory)که  ازسال 1582مصادف با (990 هجری قمری) به دستور پاپ گریگوری سیزدهم (Gregory X111) که 10 روز از روزهای سال را حذف کرده و روز پس از 4 اکتبر 1582میلادی (یعنی پنجم)  را 15 اکتبر 1582 مقرر داشت که مردم به شدت با آن مخالفت کرده وآن را قبول نداشتند مگر چند کشور کاتولیکی که تابع پاپ بودند مانند ایطالیا ، فرانسه ، اسپانیا وپرتغال. که پس آنها کشورهای پرتستانت در سال 1700 به آن روی آوردند. و در سال 1752 انگلیس وکشورهای زیر سلطه اش که پس از روز چهارشنبه 2 ستامبر 1752 ، پنجشنبه را 14 سبتامبر 1752 قرار دادند .

نخستین سال هجری برابر است با مهاجرت پیغمبر اسلام (ص) از مکه در روز 16 ژویه سال 622میلادی است که در روز 22 سبتامبر از همان سال به مدینه منوره رسید . ( هجرت پیغمبر از مکه تا مدینه 68 روز بطول انجامید) تقویم هجری قمری در زمان خلافت عمر  بعد از گذشت  17 سال از آغاز هجرت پیغمبر (ص) از روز یکم محرم الحرام سال یکم هجری که مصادف با 16 ژویه سال 622میلادی به کار برده شد

وداستان از این قرار بود که در زمان خلافت عمر در سال 17هجری؛ عمر مجلسی ترتیب داد تا تقویمی برای حکومت اسلامی تنظیم شود؛ تا با استفاده از آن تاریخ وقایع و حساب بیت المال را نسبت به آن مشخص سازد. در این جلسه راجع به واقعه ی فیل و واقعه ی بعثت و مبنای تقویم ایرانیان بحث شد ولی هیچ یک از آنان مورد تصویب قرار نگرفت تا اینکه حضرت علی (ع) پیشنهاد کرد که هجرت حضرت رسول اکرم (ص) مبدأ تاریخ و تقویم اسلامی قرار گیرد؛ این پیشنهاد و موضوع آن، به واسطه ی این که هجرت سبب گشایش در امر مسلمین و اهداف اسلام شده بود مورد قبول عموم حاضرین قرار گرفت. بعد از تعیین و تصویب مبدأ برای تاریخ اسلام، تعیین مبدأ و سرآغاز برای سال های این تقویم نیز مورد شور و مشورت قرار گرفت؛ که بعد از تبادل نظر؛ ماه محرم بنا به خصوصیات خاص خود که اولا یایان مراسم و سفر حج بود و ثانیا آخر ماه های حرام بود به عنوان اولین ماه سال انتخاب شد. در برخی دیگر از منابع نیز آمده است که چون از عصر ابراهیم (ع) اکثر اقوام عرب به علت فراغت از سفر حج و اعمال آن در ماه ذی الحجه، ماه بعد از آن را که محرم باشد، اولین ماه سال می گرفتند، روی این اصل با تبعیت از اصول سنتی اعراب ماه محرم را آغاز سال هجری قرار دادند.

اکثر تاریخ های رایج، از جمله تاریخ میلادی و تاریخ هجری شمسی، بر اساس گردش زمینبه دور خورشید محاسبه می گردند و تعداد روزهای یک سال کامل، 365 روز و 6 ساعت است. ولیکن تاریخ هجری قمری، که تاریخ مشترک یک میلیارد و قریب به پانصد میلیون تن از مسلمانان جهان است، بر اساس گردش ماه (قمر)به دور زمین محاسبه می شود و با دور ماه به دور زمین، یک ماه قمری پدید می آید و با تکرار دوازده بار آن، یک سال قمری شکل می گیرد.

مدت هر ماه قمری، 29 روز و 12ساعت و 43 دقیقه و تعداد کل روزهای یک سال، 354 روز است.

ماه های قمری عبارتند از: محرم، صفر، ربیع الاول، ربیع الثانی، جمادی الاولی ، جمادی الثانیة ، رجب ، شعبان ، رمضان ، شوال ، ذی قعده و ذی حجّه.

تاریخ قمری، پیش از اسلام نیز در میان برخی از اقوام و امّت ها، از جمله عرب های جزیرة العرب متداول بود و با نام های "عام الفیل" و امثال آن نام برده می شد. ولیکن پس از ظهور اسلام، به عنوان تاریخ رسمی این دین رهایی بخش در آمد و بسیاری از احکام عملی و فقهی اسلام، همانند روزه در ماه مبارک رمضان، دادن فطریه، به جای آوردن اَعمال حج در ماه های حرام، ایّام اعتکاف و امثال آن، بر آن مبتنی شد.

قرآن کریم نیز به این تاریخ سابقه دار و این که تعدادماه های هر سال آندوازده  است و چهار ماه از ماه های آن حرام می باشند، اشاره کرده و در آیه36  سوره توبه فرموده :

اِنَّ عِدَّةَ الشُّهورِ عِندَاللهِ اِثنا عَشَرَ شَهراً فی کِتابِ اللهِ یَومَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الأرضَ مِنها اَربَعَةٌ حُرُمٌ ، ذلِکَ الدّینُ القَیِّمُ ، فَلا تَظلِموُا فیهِنَّ اَنفُسَکُم * توبه 36

امّا از این که تاریخ قمری از چه زمانی در میان مردم و در عصر کدام پیامبری از پیامبران الهی مرسوم و معمول شده است، اطلاع دقیقی در دست نیست. برخی از مورخان، استقرار کشتی نوح (ع) در کوه جُدی، پس از پایان طوفان عظیم را در ماه محرم دانسته و به همین جهت محرّم را از آن زمان، اوّل سال قمری دانسته اند. (١)

ولی درستی این گفتار، چندان مورد تایید نیست. زیرا گمان های دیگری نیز در این باره وجود دارد، که پذیرش این قول را مورد تردید قرار می دهد.

آن مقداری که می تواند مورد پذیرش و اطمینان باشد، این است که تاریخ قمری، حداقل از زمان تجدید بنای خانه خدا{کعبه معظمه} توسط حضرت ابراهیم (ع) و پسرش حضرت اسماعیل (ع) و رواج زیارت خانه خدا و انجام مراسم حج از آن زمان به بعد، در میان اعراب  و سایر اقوام و قبایل جزیرة العرب متداول بوده و تا ظهور اسلام مورد استفاده اعراب قرار می گرفت و پس از هجرت پیامبر(ص)، تاریخ رسمی مسلمانان شد.

به هر صورت سال قمری با مبدأ هجرت پیامبر اسلام در ابتدا در جزیره العرب و پس از آن که فتوحات اسلامی انجام شد وبسیاری از مردم جهان  روی به اسلام آوردند در تمام بلاد اسلامی آن زمان تاریخ هجری قمری گسترش یافت و شیوه گاه شماری ممالک وسیعی از هند تا اسپانیا وبسیاری از کشورهای آفریقا شد، و در ایران نیز جایگزین سالشمار خورشیدی شد که از ازمنه قدیم در ایران رواج داشت؛ گاهشماری قمری در ایران تا ابتدای سلطنت پهلوی یگانه گاه شماری کشور بود تا اینکه توسط رضاخان گاهشماری در ایران به هجری خورشیدی تغییر یافت.


پی نوشت : ( 1) تاریخ الیعقوبی، ج1، ص 15

مراجع :

http://www.tebyan.net

http://www.irna.ir2

http://www.al ukah.net

http://www.irdc.ir

 

نگارش در تاريخ چهارشنبه ٢٥ آذر ۱۳۸۸ توسط پیـوند آل محمد (ص) | نظرات()